Badira bost urte Isabel Díaz Ayusok Madrilen bikotekide ohiarekin topo egitea ezinezkoa zela esan zuela. Madril aniztasun lurraldea dela saltzeko bota zuen lerroburua, baina iraganarekin dugun harremana ageri da. Agintari haren amodio historiala jakin beharko genuke halako egoerarik ez ematea bertute moduan esan zuenerako. Amodio kontuak izan daitezke, baina baita lan edo familiakoak. Baita herri batenak. Gaur otsailak 23 ditu. Martxoak 3 dator. Askotan aipatu da —azkena, Gernikako bonbardaketagatik Alemaniako barkamen eskaeran— egungo espainiar Gobernuaren iraganeko ardura. Beste herrialdeetan emandako hausturarik ez zen egon: frankismotik frankismoko zortzigarren Funtsezko Legearen bitartez atera zen. Horrelakoetan, komeni da inguruan zer egin duten aztertzea. Montpellierren, adibidez, Ohorezko Legioari eskainitako plazatik oso gertu, marmolezko bi metrotako plaka handi bat dago 1942 eta 1944 urteen artean eskualdetik nazien sarraski-esparrutara eramandako 150 hiritarren izenekin. Egungo udalak eta Frantziako gobernuak ez zuten zerikusirik izan, baina “Vichyko Estatu frantsesaren konplizitate aktiboa” aipatzen dute. Iraganarekin dugun harremana zehazteko gai ez garenean, oraina definitzen dugu. Eta etorkizuneko ondorioak sortzen hasi.
