Zerbait hobea eraikitzen

Egun korapilatsuak bizitzen ari gara munduan. Garai berritan gaudela askok antzematen dugu. Garai guztiz itsusiak alajaina. Zoritxarrez. Baina noizean behin, nahiz eta gutxitan izan, uste dut, baditugula, izan ere, itxaropenerako arnasa hartzeko guneak ere, zorionez bai, izan, baditugula. Oraingo gune eta arnas-esna berri hau Mark Carney da, eta dugu. Kanadako seme argia eta zintzoa, leiala eta azkarra, fidagarria bere hitz eta gogoetetan. Harriduraz eta pozez irakurri nuen bere hitzaldi oso lasai eta guztiz pausatua. Hiru aldiz irakurritako testua atsegin dut, gustatzen zait, bai gustatzen zait asko, asko bai. Nago gutxitan irakurri izan ditudala horrelakoak. Zorionak Mark Carney jauna horrelakoak plazatzeagatik guztion alaitasun beharrezkoari. Asko, asko ziur, gara esker on beroak adierazi nahi dizkizugunok. Eta horrela, irakurle estimatuok aurtengo urtarrilaren 20an, Davoseko Munduko Ekonomia Foroaren eszenatoki nagusian, Mark Carney Kanadako lehen ministroak mundu osoari, Donald Trump malapartatuari bereziki, baina batez ere Kanadako aliatu guztiei zuzendutako hitzaldi boteretsua eta guztiz argia eman zuen. Bikaina dela deritzot aipaturiko hitzaldia, azken aldian irakurritakorik bikainena niretzat eta nire ustez. Bai, bai nire uste apalean diot berriro euskaraz irakurri ahal izateak badu, izan ere xarma berezia baikorra. Trumpismoa guztiz arbuiagarri, nazkagarri eta jasangaitzatzat jotzen dut, nik ere, jasangaitza bai, okagarria esango nuke. Hona bere hitzaldiaren lehen zatia adiskide, laster bigarrena, lehena bezain hunkigarria: 

“Plazerra eta betebeharra hain zuzen zuekin egotea Kanadarentzat eta mundu osoarentzat une erabakigarri honetan. Gaur munduko ordenaren hausturaz hitz egingo dut, fikzio atsegin baten amaieraz eta potentzia handien geopolitikak inolako mugarik ez duen errealitate bortitz baten hasieraz. Baina esango dizuet halaber beste herrialde batzuk batez ere Kanada bezalako potentzia ertainak, ez daudela botererik gabe. Gure balioak integratzen dituen ordena berri bat eraikitzeko gaitasuna dute hala nola giza eskubideen errespetua, garapen iraunkorra, elkartasuna, subiranotasuna eta estatuen lurralde-osotasuna. 

Botere gutxiago dutenen boterea zintzotasunarekin hasten da. Egunero gogorarazten digute potentzia handien arteko lehiaren garaian bizi garela, arauetan oinarritutako ordena desagertzen ari den bezalaxe, indartsuek beren borondatearen arabera jokatzen dutela eta ahulagoek ondorioak jasaten dituztela. Tuzididesen aforismo hau saihestezin gisa aurkezten da, nazioarteko harremanen logika natural gisa berresten dena. Kontzientziazio honen aurrean, herrialdeek, neurri handi batean, korronteari jarraitzeko joera dute harreman onak mantentzeko. Esan dezagun “egokitzen dira”. Gatazkak saihesten dituzte nola hala. Konformismo horrek beren segurtasuna bermatuko duela biziki espero dute. Ez dute etsitzen. Zeintzuk dira, orduan, geure aukerak? 1978an, ba Václav Havel disidente txekiarrak botere-gabeen boterea izeneko saiakera bat idatzi zuen. Bertan galdera sinple bat planteatzen zuen: nola lortu du sistema komunistak bizirautea? Bere erantzuna fruta saltzaile baten istorioarekin hasten da. 

Goizero fruta saltzaile denda txiki bateko nagusiak kartel bat jartzen du bere leihoan: “Herrialde guztietako langileak, batu zaitezte”. Baina ez du horretan sinesten. Inork ez du sinesten. Baina hala ere jartzen du arazoak saihesteko, bere lankidetza erakusteko, oharkabean pasatzeko. Eta kale guztietako dendari guztiek gauza bera egiten dutenez, sistemak funtzionatzen jarraitzen du. 

Ez bakarrik indarkeriarengatik baita herritar arruntek faltsuak direla ondo dakiten erritualetan parte hartzen dutelako. Havelek “gezurran bizitzea” deitu zion. Sistemaren indarra ez dator bere egiatik, baizik eta norbanako bakoitzak egia balitz bezala jokatzeko duen borondatetik. Eta bere hauskortasuna iturri beretik dator: pertsona bakar batek horrela jokatzeari uzten dion bezain laster, fruta saltzaile dendek bere kartela kentzen duen bezain laster, ilusioa desegiten hasten da. Enpresek eta herrialdeek beren karteltxoak kentzeko garaia heldu da. Hamarkadetan zehar, Kanada bezalako herrialdeak aurrera egin dute arauetan oinarritutako nazioarteko ordena deitzen genuenari esker. Bere erakundeei eutsi genien, bere printzipioak goraipatu genituen eta bere aurrikusgarritasunaz baliatu ginen dio Markek.

Eta honela jarraitzen du, bere babesari esker, balioetan oinarritutako kanpo politikak aurrera eraman ahal izan genituen. Bagenekien arauetan oinarritutako nazioarteko ordenaren istorioa neurri batean faltsua zela. Boteretsuenek arauak hautsiko zituztela komeni zitzaienean. Merkataritza arautzen zuten arauak asimetrikoki aplikatzen zirela. Eta nazioarteko zuzenbidea zorroztasun handiagoarekin edo txikiagoarekin aplikatzen zela, akusatuaren edo biktimaren identitatearen arabera. Fikzio hori baliagarria zen eta Amerikako hegemoniak bereziki, onura publikoak bermatzen lagundu zuen: itsas bide irekiak, finantza sistema egonkorra, segurtasun kolektiboa eta gatazkak konpontzeko mekanismoen laguntza. Beraz kartela jarri genuen erakusleihoan, errituetan parte hartu genuen. Eta oro har, erretorikaren eta errealitatearen arteko desadostasunak adieraztea saihestu genuen. Konpromiso honek ez du jada funtzionatzen. Argi esango dut: haustura baten erdian gaude, ez trantsizio baten erdian. 

Azken bi hamarkadetan, hainbat krisi, finantzarioak, osasunekoak, energiakoak eta geopolitikoak nabarmendu dituzte muturreko integrazio globalaren arriskuak. Duela gutxi, potentzia handiek integrazio ekonomikoa presio bide gisa erabiltzen hasi dira. Arantzelak palanka gisa. Finantza azpiegiturak koakzio eta mehatxu tresna gisa, hornikuntza kateak ustiatzeko ahultasun gisa. Ezinezkoa da integrazioaren onura elkarrekikoaren ilusiopean bizitzea, zure menpekotasunaren iturri bihurtzen denean. Erdi mailako potentziek oinarritzen ziren erakunde multilateralak, besteak beste. Nazio Batuak e.a luze bat, arazoak kolektiboki konpontzeko arkitektura osatzen dutenak nabarmen ahuldu dira. Herrialde asko ondorio beretara iristen ari dira. Energia, elikagaiak, mineral kritikoak, finantzak eta hornikuntza kateak bezalako arloetan duten autonomia estrategikoa indartu behar dira. Erreakzio hau ulergarria da. Elikagaien hornikuntza, energia edo defentsak bermatu ezin dituen herrialde batek aukera gutxi ditu. Zeren arauak babesten ez zaituztenean, zeure burua babestu behar duzu. Izan gaitezen errealistak egoera honen ondorioei buruz. 

Mundu konpartimentatu bat pobreagoa, hauskorragoa eta jasangarritasun gutxiagokoa izango da, eta da. Beste egi bat ere badago: potentzia handiek arauak eta balioak errespetatzeko itxurak ere alde batera uzten badituzte, beren boterea oztoporik gabe erabiltzeko eta beren interesak defendatzeko, “transakzionalismoaren” abantailak zailak izango dira errepikatzen. Potentzia hegemonikoek ezin dute mugagabeki etekinik atera beren harremanetatik. Aliatuek dibertsifikatzen saiatuko dira ziurgabetasunari aurre egiteko. Babes-mekanismoetara joko dute. Aukerak biderkatuko dituzte. Eta horrek beren subiranotasuna berresteko aukera emango die, lehen arauetan oinarrituta, baina gero eta gehiago kanpoko eraginei aurre egiteko duten gaitasunean oinarrituta. 

Honela jarraitzen du. Aipatu dudan bezala, arriskuen kudeaketa klasiko honek kostu bat du, baina posible da autonomia estrategikoarekin eta subiranotasunaren babesarekin lotutako inbertsioak partekatzea. Abantailagarriagoa da erresilientzian kolektiboki inbertitzea nazio bakoitzaren gotorlekua eraikitzea baino. Arau komunak onartzeak zatikatzea murrizten du. Osagarritasunak guztiontzat onuragarriak dira. Kanada bezalako potentzia ertainentzat galdera ez da errealitate berri honetara egokitu behar dugun ala ez. Behar dugu. Kontua da ea horma altuagoak eraikiz egokitu behar garen edo anbizio gehiago erakutsi. Kanada izan zen hori aitortu zuen lehen herrialdeetako bat eta horrek gure ikuspegi estrategikoa funtsean aldatzera eraman gintuen.

Kanadarrek ulertzen dute, geure kokapen geografikoak eta aliantzek automatikoki oparotasuna eta segurtasuna bermatzen zutela, dioen ideia tradizional eta erosoa ez dela jada baliozkoa beraz. Gure estrategia berria Alexander Stubbek “balioetan oinarritutako errealismoa” deitu duen horretan oinarritzen da, hau da, printzipioak eta pragmatismoa konbinatzea dugu helburu. Gure oinarrizko balioei buruzko printzipioei leial jarraitzen diegu: subiranotasuna eta lurralde-osotasuna, indarra erabiltzearen debekua, Nazio Batuen Gutunean xedatutakoa izan ezik, eta giza eskubideen errespetua. Pragmatikoak gara, aurrerapena askotan pixkanaka gertatzen dela, interesak desberdinak direla eta gure bazkide guztiek ez dituztela nahitaez gure balioak partekatzen aitortzen dugulako. Irekiaz estrategikoki eta pentsamendu argiarekin lankidetzan aritzen gara. Mundua onartzen dugu den bezala, ikusi nahi genukeen mundua bihurtzeko itxaron gabe”. Jarraituko du, oso laster.